0-5. Nếu chỉ nhìn tỷ số này, việc đội tuyển nam Trung Quốc thua Palestine đã đủ chói mắt.
Trước trận, xếp hạng FIFA của hai đội là một bên thứ 93, một bên thứ 94. Bảy lần gặp trước, Trung Quốc 5 thắng 2 hòa, chưa từng thua. Kết quả lần này ở Trùng Khánh, đội tuyển không chỉ lần đầu thua Palestine, mà ngay hiệp một đã bị dẫn 0-3, cuối cùng nuốt năm bàn trên sân nhà. Khó xử hơn, 4 ngày trước họ vừa thua New Zealand 0-3. Hai trận, 180 phút, 0 bàn thắng, 8 bàn thua.
Nên khi Thiệu Giai Nhất sau trận lại nhắc điều chỉnh, tổng kết, thậm chí nói một số cầu thủ có lẽ vẫn đang nghĩ đến giải quốc nội và AFC Champions League, vấn đề thật sự đáng bàn của trận này không chỉ còn là "vì sao thua 5 bàn".
Mà là: một đội tuyển lấy "luyện quân" làm mục tiêu chính, rốt cuộc có thể thử đến mức nào? Người đương nhiên có thể đổi, người trẻ đương nhiên nên dùng. Nhưng cấu trúc đội bóng cơ bản nhất cũng có thể bị thử cho biến mất theo không?
Nguy hiểm nhất không phải 0-5, mà là có những bàn thua, 4 ngày trước vừa mới thấy
Nếu tách riêng trận Palestine ra xem, rất dễ chia 5 bàn thua thành 5 sai lầm cá nhân.
Phút 16, Lưu Dương phá bóng không xử lý sạch. Phút 22, hàng hậu vệ bị một đường chọc khe xuyên thủng, Hamrawi phá bẫy việt vị thành cơ hội đối mặt. Bù giờ hiệp một, sau khi một đợt tấn công của đội tuyển kết thúc thì bị phản công nhanh, Dabbagh hoàn tất đòn thứ ba trước vòng cấm. Phút 54 lại là điểm thứ hai trong vòng cấm không được giải quyết triệt để, Dabbagh ghi thêm một bàn. Giai đoạn bù giờ, sau khi Nhan Tuấn Lăng cản được cú đầu, Trung Quốc vẫn không khống chế được điểm rơi thứ hai, cuối cùng bị đá bồi thành bàn thứ năm.
Nhưng kéo thời gian lùi 4 ngày, vấn đề lại khác đi.
Thua New Zealand 0-3, bàn thua đầu đến từ pha phạt góc tấn công lần hai: đối thủ lại vào vòng cấm từ cánh trái rồi chuyền ngang, giữa sân băng vào ghi bàn. Bàn thua thứ hai, New Zealand lại bằng những đường phối hợp liên tiếp đi vào vòng cấm từ cánh trái, rồi chuyền ngang trước khung thành để kết thúc. Bàn thứ ba phút 82 là tạt bóng từ cánh phải gây hỗn loạn trong vòng cấm: điểm đầu bị Nhan Tuấn Lăng cản ra, Parker-Price hoàn tất cú đá bồi ở cự ly gần. Thông báo chính thức của Liên đoàn bóng đá Trung Quốc cho thấy trận đó Thiệu Giai Nhất xoay 7 vị trí đá chính so với trận trước, và đến khi trận kết thúc, 11 gương mặt mới trong danh sách 28 người kỳ này đều đã có trận ra mắt ở đấu quốc tế cấp A.
Hai trận khác đối thủ, khác đội hình, thậm chí cách thủng lưới cụ thể cũng không hoàn toàn giống nhau. Nhưng có vài hình ảnh rất giống: sau khi bị xâm nhập từ cánh hoặc hành lang trong, sự bảo vệ ở giữa vòng cấm không đủ ổn định; điểm đầu có vấn đề thì điểm hai không ai nhanh chóng khống chế; sau khi mất bóng ở thế tấn công, tuyến giữa và tuyến dưới không thể bóp chết pha phản công ngay lập tức.
Đây không còn chỉ là chuyện "hậu vệ nào đó hôm nay phong độ kém". Khi người đá chính đã đổi mà vấn đề không đổi, đó mới là chỗ đáng cảnh giác nhất.
Luyện quân có thể đổi "ai ra đá", không thể đổi "đội đứng như thế nào"
Phải thừa nhận, đội tuyển kỳ này của Thiệu Giai Nhất quả thực có nhiệm vụ khảo sát rất rõ.
Do Á vận hội và các yếu tố khác, một phần trụ cột không thể tham gia đợt tập trung này, rất nhiều cầu thủ trẻ vào đội tuyển. Riêng trận New Zealand đã có 7 điều chỉnh ở đội hình xuất phát. Đến trận Palestine, đội hình xuất phát lại thành sự pha trộn của Diêm Bính Lương, Cao Chuẩn Dực, Tưởng Quang Thái, Ngụy Chấn, Lưu Dương, Vương Thượng Nguyên, Hoàng Thành Hào, Dương Minh Duệ, Vi Thế Hào, Trần Bồ và Đào Cường Long.
Nên hai trận này đương nhiên không thể đánh giá hoàn toàn bằng logic trận chính thức. Giao hữu mà không thử người thì mới mất ý nghĩa của trận giao hữu. Vấn đề thật nằm ở chỗ thử người và thử hệ thống là hai việc khác nhau. Ví dụ, dù tiền vệ trụ là Vương Thượng Nguyên cặp Hoàng Gia Huy, hay Vương Thượng Nguyên cặp Hoàng Thành Hào, đội cũng nên quy định trước một câu rất đơn giản:
Hậu vệ biên dâng lên rồi, ai ở lại phía sau bóng? Dù đổi tiền đạo cánh trái thành ai, đổi tiền đạo cánh phải thành ai, sau khi một đợt tấn công của mình bị cắt ở phần sân đối phương, cũng nên có một đáp án cố định: cầu thủ gần bóng nhất có áp không? Tiền vệ trụ lên bịt đường chuyền đầu tiên về phía trước, hay lùi về giữa trước? Hai trung vệ cùng đẩy lên, hay một người kéo sau?
Những thứ này không nên thay đổi theo danh sách. Thậm chí có thể nói, càng dùng nhiều người mới thì càng cần một bộ quy tắc đơn giản, rõ ràng như vậy. Vì giữa những người mới không có sự ăn ý lâu dài ở cấp câu lạc bộ, thời gian tập của đội tuyển lại có hạn, sự giúp đỡ lớn nhất ban huấn luyện có thể đưa ra vốn nên là giảm bớt những thứ mỗi người phải phán đoán ngay trên sân.
Ai lên áp, ai bảo vệ; ai lao lên, ai ở lại; một bên hậu vệ biên dâng lên rồi, bên kia thu về đâu. Đó mới là phần "dù ai ra sân cũng không được đổi".
Thú vị là, khi Thiệu Giai Nhất vừa tiếp quản đội hồi tháng 3 năm nay, ông từng nói rõ điểm mạnh nhất của đội Trung Quốc là "tính tổng thể". Nói về vấn đề pressing lúc đó không thống nhất, ông còn chủ động nói đó không phải lỗi cầu thủ, mà là "ban huấn luyện chưa tập tới nơi". Nửa năm sau, câu ấy ngược lại thành một thước đo rất hợp để đánh giá đội tuyển hiện tại. Nếu "tính tổng thể" là điểm mạnh của bạn, thì sau khi xoay tua quy mô lớn, tính tổng thể ít nhất không được biến mất đầu tiên.
Thứ Palestine thật sự đánh đau đội tuyển là giai đoạn chuyển trạng thái
Trận 0-5 này thực ra có một chi tiết rất dễ bị tỷ số cuối cùng che mất: đội Trung Quốc không phải hoàn toàn không có cơ hội. Phút 37, Vi Thế Hào chuyền thẳng, Đào Cường Long có cơ hội đối mặt. Hiệp hai, Vương Thượng Nguyên và Lưu Dương còn lần lượt hai lần đá phạt trúng cột dọc.
Vấn đề nằm đúng ở chỗ này. Khi Trung Quốc cuối cùng đẩy được đội hình lên phía trước, việc kiểm soát rủi ro phía sau lại ngày càng kém.
Điển hình nhất là bàn thua thứ ba của hiệp một.
Đợt tấn công trên phần sân đối phương của Trung Quốc không thành, Palestine nhanh chóng đẩy bóng về phía trước, cuối cùng Dabbagh kết thúc ở sát vòng cấm. Bàn thua này đáng xem nhất thậm chí không phải cú sút cuối, mà là trước cú sút: khi quyền kiểm soát bóng đổi chủ, đội Trung Quốc có ai làm chậm được đợt tấn công ngay lập tức không?
Đây là một mắt xích rất cơ bản của bóng đá hiện đại. Một đợt tấn công kết thúc không có nghĩa cả đội lập tức lao về phía sau.
Nếu hai, ba cầu thủ gần nơi mất bóng nhất có thể bịt đường chuyền đầu tiên hướng về phía trước của đối phương, dù chỉ ép họ chuyền ngang một lần, chuyền về một lần, tuyến dưới cũng có thêm hai, ba giây để xếp lại đội hình.
Ngược lại, nếu phía trên không ai áp bóng, tiền vệ trụ lại đứng quá xa trung vệ, thì đối phương chỉ cần hoàn thành đường chuyền đầu tiên về phía trước, phần còn lại của trận rất dễ thành cảnh này:
Hậu vệ Trung Quốc chạy về phía khung thành của mình, tiền đạo đối phương chạy đối mặt khung thành. Đó mãi mãi là cảnh phòng ngự không muốn thấy nhất. Gặp New Zealand, đội tuyển đã nhiều lần để đối phương vào thẳng vòng cấm bằng phối hợp hành lang trong và triển khai biên. Gặp Palestine, lớp bảo vệ khi chuyển trạng thái ấy vẫn chưa được giải. Khác biệt chỉ là New Zealand phá trận nhiều hơn bằng những đường chuyền liên tiếp, còn Palestine chọn cách trực diện hơn.
Nên điều trận 0-5 cần xem lại nhất không phải: "Vì sao Lưu Dương không phá được quả bóng này?" mà nên lùi tiếp về trước: trước khi Lưu Dương xử lý quả bóng ấy, vì sao hàng thủ đã rơi vào thế bị động đến vậy? Đó mới là khác biệt lớn nhất giữa sai lầm cá nhân và vấn đề cấu trúc.
Vậy ranh giới của "luyện quân" rốt cuộc nằm ở đâu?
Luyện quân dễ rơi vào một ngộ nhận: vì mục tiêu trận đấu là khảo sát cầu thủ, nên mọi vấn đề cuối cùng đều có thể giải thích bằng câu "người mới cần đóng học phí". Nhưng luyện quân thật sự hiệu quả thì phải ngược lại. Người càng liên tục thay đổi, càng nên mượn trận đấu để xác nhận những thứ tuyệt đối không được thay đổi.
Một đội tuyển có thể thử các hậu vệ phải khác nhau, có thể thử tiền vệ trụ trẻ, có thể cho cầu thủ 17, 18 tuổi vào trận, có thể cho người lần đầu được gọi thêm phút. Nhưng có vài lằn ranh nên luôn tồn tại:
Thứ nhất, sau khi mất bóng, phải có người hạn chế người giữ bóng ngay lập tức.
Không phải tất cả cùng chạy về, nhường trắng tuyến giữa.
Thứ hai, hai tiền vệ trụ ít nhất phải có một người luôn ở trước mặt trung vệ.
Nhất là khi hậu vệ biên dâng cao, không được để hai trung vệ phơi ra trước tiền đạo đối phương trong thời gian dài.
Thứ ba, hậu vệ biên không được cùng dâng quá cao khi không có lớp bảo vệ.
Một bên tham gia tấn công, bên kia phải tùy vị trí bóng mà thu vào trong hoặc hạ vị trí đứng.
Thứ tư, điểm thứ hai trong vòng cấm phải có người chịu trách nhiệm rõ ràng.
Bàn thứ ba gặp New Zealand và bàn thứ năm gặp Palestine đều là tình huống cú đầu không vào thẳng, rồi đối phương tiếp tục hoàn tất.
Những nguyên tắc này không cao siêu. Chính vì không cao siêu nên mới phải có. Vì trước đối thủ tầm Asian Cup, bạn không thể đòi mỗi cầu thủ trẻ lập tức có năng lực cá nhân ở mức cao nhất. Nhưng ít nhất có thể đòi 11 người biết: lúc nào nên tiến, lúc nào phải có người ở lại.
Ngày 6 tháng 10 gặp Tajikistan, chưa cần nhìn tỷ số trước
Thiệu Giai Nhất sau trận nói quá trình và kết quả của chuỗi trận thua đều không thể làm người ta hài lòng, cả tập thể "trạng thái đều không vào guồng". Ông cũng nhắc một số cầu thủ có lẽ vẫn đang nghĩ đến giải quốc nội và AFC Champions League, nhưng đồng thời nói rõ đó không phải lý do thua, và ông chấp nhận chỉ trích.
Đội Trung Quốc còn trận cuối: ngày 6 tháng 10 gặp Tajikistan. Thật ra trận sau, điều nên nhìn nhất không còn là liệu một chiến thắng có đè được dư luận xuống hay không. Thậm chí tỷ số cũng có thể đặt ở vị trí thứ hai. Đáng quan sát hơn là ba câu hỏi.
Thứ nhất, sau khi đội tuyển mất quyền kiểm soát bóng, còn liên tiếp xuất hiện "khoảng chân không" ở tuyến giữa không?
Nếu người gần bóng nhất bắt đầu chủ động áp, thay vì tất cả cùng lùi về, thì ban huấn luyện ít nhất đã điều chỉnh có chủ đích cho giai đoạn chuyển trạng thái.
Thứ hai, sau khi hậu vệ biên tiến lên, vị trí tiền vệ trụ có thay đổi rõ không?
Nếu có thể duy trì lâu dài một "đế phòng ngự" ổn định ba hoặc bốn người, ít nhất cho thấy đội bắt đầu dựng lại ý thức về rủi ro.
Thứ ba, dù Thiệu Giai Nhất đổi bao nhiêu người mới, nguyên tắc đứng vị trí của đội có giữ được nhất quán không?
Đây là điều quan trọng nhất. Vì luyện quân thật sự không phải mỗi trận ghép lại 11 người. Mà là dựng trước một cái khung không dễ đổ, rồi xem ai đặt vừa vào khung ấy.
Thua New Zealand 0-3 có thể nói là đóng học phí cho người trẻ. Sau khi thua tiếp Palestine 0-5, không thể chỉ còn mỗi cách giải thích ấy. Giao hữu đương nhiên cho phép thua, cũng cho phép thử và sai. Nhưng ý nghĩa của thử-sai là để sai ngày càng ít. Chứ không phải đổi một lứa người, rồi phạm lại đúng một kiểu sai. Đó đại khái mới là ranh giới mà lần "luyện quân" này của Thiệu Giai Nhất thật sự cần vạch lại.